ON4AXA/MM: het Belgische vlot dat de Atlantische Oceaan overstak

Read this article in English →

Een stem op 20 meter, nog voor de werkdag begon

Vroeg op 27 december 1974 luisterde Jules “Lew” Freundlich, W2JGR, thuis in Malverne op Long Island naar de 20-meterband. Zijn nieuwe transceiver stond op een kaarttafeltje op de tweede verdieping. Voor hij naar zijn werk vertrok, hoorde hij een man die met een sterk accent Engels sprak en de roepnaam ON4AXA/MM doorgaf.

Die operator was Fons Oerlemans. Zijn station bevond zich aan boord van The Last Generation, een Belgisch vlot dat de Atlantische Oceaan overstak, van Safi in Marokko naar Trinidad.

Freundlich begon elke ochtend te luisteren en nam de verbindingen op. Op 8 januari 1975 kon hij zelf eindelijk een verbinding maken met het vlot. De opgegeven positie was 9°37′ N, 55° W. Voor de man aan het kaarttafeltje had die oceaanoversteek nu een vertrouwde stem gekregen. Het was een reis geworden die hij van dag tot dag kon volgen.

De herinnering die de aanleiding vormde voor dit artikel is van Freundlich. Zijn radioamateurmemoires zijn bewaard op de website van AA5AU. Zijn relaas vormt de persoonlijke rode draad. DX-berichten uit die tijd, de geschiedenis van de Belgische kustradio en de VRT-archiefbeelden vullen het bredere verhaal aan.

ON4AXA/MM en de drie mannen aan boord

The Last Generation, in het Nederlands De Laatste Generatie, vertrok op 26 oktober 1974 uit Safi. Oerlemans voer samen met zijn Belgische landgenoot Raoul de Boel en de Marokkaanse visser Hassan Cribatou. Diens familienaam wordt in andere verslagen ook als Chribatou geschreven. Op 16 januari 1975 eindigde de oversteek in Port of Spain op Trinidad: 82 dagen na het vertrek.

Het vlot was ongeveer 8 m lang en 5 m breed. In een later interview met Fons en Kee Arens in Practical Boat Owner wordt de constructie beschreven: hergebruikte baggerbuizen, een onderkomen in het midden, een zeil en beweegbare zijzwaarden. Dit was een doordacht gebouwd stalen vaartuig, gedragen door Oerlemans’ vastberadenheid om de oversteek te maken.

Met het zeil kon de bemanning de koers enigszins beïnvloeden, maar wind en zeestromingen bepaalden grotendeels hoe ze vooruitkwamen. Tijdens de laatste etappe zou blijken hoe beperkt die controle was.

Voor radioamateurs vertelde de roepnaam op zichzelf al iets. ON wees op een Belgische roepnaam; /MM stond voor maritiem mobiel. Wie ON4AXA/MM hoorde, kon opeenvolgende meldingen koppelen aan hetzelfde station, terwijl dat de oceaan overstak.

De roepnaam stond al in de DX-bulletins

Een bijzonder nuttige bron uit die tijd is het West Coast DX Bulletin van 19 november 1974. Op de eerste pagina staat ON4AXA/mm vermeld als het station van een vlot dat op 26 oktober uit Marokko was vertrokken, met twee Belgen en een Marokkaan aan boord, op weg naar Trinidad. Het bulletin meldt activiteit rond 14,208 MHz en een verwachte aankomst omstreeks 1 januari.

Dat bericht verscheen ruim een maand voor Freundlich het vlot voor het eerst hoorde. Radioamateurs hadden dus al een roepnaam, een frequentie en een route om te volgen.

De verwachte aankomstdatum was een voorspelling. In werkelijkheid kwam het vlot meer dan twee weken later aan. Juist door beide data te bewaren, wordt het verhaal duidelijker: de mensen aan wal volgden een expeditie waarvan de voortgang nog altijd door de Atlantische Oceaan werd bepaald.

Luister naar de expeditie in het VRT-archief

Bekijk de oorspronkelijke Nederlandstalige documentaire op het YouTube-kanaal van VRT Heimwee.

• 05:20 — De radioapparatuur en de eerste contacten.
• 08:20 — Fons legt uit wat hij met de expeditie wil bereiken.
• 16:50 — Radioamateurs en de berging.
• 25:27 — De aankomst in Port of Spain.

De mensen die aan wal meeluisterden

Freundlich noemt ON5KL als contact aan het thuisfront en Pam, ON4QP, als QSL-manager. Hij nam hun gesprekken met het vlot op. Via een QSL-manager konden de tegenstations een schriftelijke bevestiging van hun verbinding krijgen, ook terwijl het radiostation zelf nog op zee was.

Naast die amateurverbindingen waren er de mogelijkheden van Oostenderadio. Roger Arnoys en Gilbert Ghyselbrecht beschrijven in 100 jaar maritieme radio in Oostende, gedrukte pagina’s 123–124, de betrokkenheid van het kuststation en de zondagse verbindingen van Jan Van Rompaey voor het BRT-programma Jan & Alleman.

Die geschiedenis vermeldt ook een richtbare logperiodische antenne op de SCRE-zendsite, gericht naar de laatst bekende positie van het vaartuig. Op de volgende pagina staat een illustratie, toegeschreven aan het jaarverslag van de RTT uit 1974: bovenaan een foto van het vlot, daaronder een operator aan zijn radioconsole aan wal.

Amateurverbindingen, communicatie via het kuststation en de openbare omroep hadden elk hun eigen doel. Samen maakten ze het mogelijk dat zowel individuele radioamateurs als een veel groter publiek de expeditie konden volgen.

Hoe 20 meter de oceaan kon overbruggen

In de passage net voor zijn verhaal over het vlot noemt Freundlich zijn nieuwe toestel: een Yaesu FT-101B SSB-transceiver, nog aangesloten op zijn verticale antenne. Die details gaan over het station in New York. Ze zeggen niet welk toestel er op het vlot stond.

De 20-meterband ligt in het HF-gebied. Onder geschikte omstandigheden buigt de ionosfeer HF-energie terug naar de aarde, waardoor verbindingen ver voorbij de geometrische horizon mogelijk worden. Het ontvangende station hoeft het zendende vaartuig niet te kunnen zien. Er moet wel een bruikbaar propagatiepad zijn en voldoende signaal tegenover ruis en storing.

Dat pad verandert met de frequentie, het tijdstip en de toestand van de ionosfeer. In NOAA’s uitleg over HF-verbindingen staat hoe veranderingen in de ionosfeer zulke verbindingen kunnen beïnvloeden of zelfs onmogelijk maken. Dat verklaart waarom regelmatig luisteren en terugkerende afspraken voor radiocontact zo waardevol waren. Eén gemiste oproep zegt op zichzelf niet wat er aan boord van een ver vaartuig is gebeurd.

De bewaarde verslagen tonen aan dat er geslaagde verbindingen waren. Ze vormen geen volledig technisch dossier van het zendvermogen, de antenneafmetingen of de ontvangen signaalsterkte van het vlot. Hier telt vooral de werkende verbinding tussen mensen, met apparatuur die ze tijdens een lange en veeleisende tocht konden blijven bedienen.

Het “Maritime Mystery” in een krant op Long Island

Freundlich vertelde een columnist van een plaatselijke krant wat hij hoorde. De column kreeg de titel Maritime Mystery en begon, in vertaling, met de vraag:

“Wie is die moedige, mysterieuze zeeman die Franz heet?”

“Franz” was de naam die in de column stond. De avonturier heette Fons Oerlemans. Volgens Freundlichs relaas hadden navragen bij de kustwacht en het Belgische consulaat in Manhattan niet duidelijk gemaakt waar de reis om draaide. De columnist stelde ook vragen over vermeende medische experimenten.

In het VRT-interview noemt Fons onder meer waarnemingen van oceaanvervuiling, filmen en schrijven als doelstellingen. Zijn eigen uitleg maakt het doel van de expeditie duidelijker dan de speculaties in de krant.

De oorspronkelijke column kennen we hier via de passage die Freundlich in zijn herinneringen aanhaalt. De onzekerheid daarin weerspiegelt hoe de krant de gebeurtenissen op dat moment zag. In België werd de oversteek al via de radio gevolgd en had de amateurpers de roepnaam en bestemming verspreid.

Na de oversteek wachtte nog een moeilijke berging

In de VRT-beelden zien we een zoektocht per vliegtuig op 14 januari en hoe het vlot gevaarlijk naar de modderbanken van de Orinoco afdreef. Radioamateurs in Trinidad en België hielden contact en hielpen een boot van de kustwacht naar het vlot te leiden. Tijdens de berging ontstond een nieuw probleem: de sleepkabel raakte verstrikt in de schroeven van het hulpvaartuig. Een duiker maakte ze weer vrij. De film toont hoe het vlot op 16 januari op sleeptouw Port of Spain binnenvaart.

De Caraïben bereiken en veilig een haven binnenkomen waren twee verschillende uitdagingen. Ook dat hoort bij de prestatie: de oceaan was overgestoken, en mensen aan wal hielpen om de bemanning en het vlot binnen te brengen.

Freundlich herinnerde zich dat Associated Press de aankomst meldde. De columnist stuurde hem het persbureauverslag en de bijbehorende foto. Later volgde de QSL-kaart, met een afbeelding van het vlot en een kaart van de route. Een radiocontact dat hij in een stille kamer in New York had gehoord, had nu een gezicht en een vaartuig gekregen, en een plaats in zijn verzameling.

De reis in het radioverslag

Freundlich omschreef de afstand als ongeveer 3.500 mijl. Hij vermeldt niet of hij Engelse mijlen of zeemijlen bedoelt. Dat getal uit zijn herinnering mag dus niet worden omgerekend naar een zogenaamd exacte afstand van de gevaren route. De data en de op 8 januari opgegeven positie bieden duidelijkere aanknopingspunten.

De brief over een oversteek in een stoomketel

Vier en een half jaar later kreeg Freundlich een handgeschreven brief van Fons, die toen met zijn vrouw in Noord-Amerika op bezoek was. In zijn epiloog vermeldt hij meer dan 700 QSO’s en het plan om de Atlantische Oceaan over te steken in een stoomketel, ingericht als onderwaterobservatiemodule.

Volgens de brief was het vertrek voor oktober 1979 gepland. Dat was een voornemen, geen verslag van een ketelreis die al had plaatsgevonden. De geschiedenis van Oostenderadio situeert de latere Seaview-expeditie eind 1980 en beschrijft een tocht van zes maanden.

De ketel was een echt project. In het latere interview met Practical Boat Owner vertellen Fons en Kee over de onderwaterobservatieruimte van Seaview en de lange overtocht naar Barbados. Daarna volgden nog andere avonturen, onder meer met een drijvende vrachtwagen en het enorme flesvormige vaartuig Message in a Bottle.

De directe aanleiding voor Fons’ brief aan W2JGR was alledaagser: hij hoopte New York te bezoeken en wilde informatie over de stad. Een retouradres gaf hij niet, maar hij beloofde te bellen. Freundlich eindigde zijn verhaal met de vaststelling dat hij nooit meer iets van hem hoorde.

Daar eindigde het contact tussen één correspondent en Fons. Het ruimere verhaal ging verder. Fons Oerlemans en Kee Arens vertelden later over hun avonturen in The Last Adventurer: Message in a Bottle. Het archief van STORMKOP documenteert hun band met de Antwerpse werkplaats en de verwerving van de flesboot.

Wat ON4AXA/MM ons nalaat

Wat mij bijblijft, is hoe Freundlich bleef luisteren. Toen hij voor het werk zijn nieuwe transceiver aanzette, wist hij niet dat hij drie mannen over een oceaan zou gaan volgen. Hij bleef luisteren, nam op wat hij hoorde, maakte zelf een verbinding en bewaarde de bevestiging.

Die heel gewone radioamateuractiviteiten zijn deel gaan uitmaken van de bewaarde geschiedenis van de tocht. De roepnaam verbond een vlot met zijn tegenstations en met de mensen die aan wal wachtten. De geschiedenis van de kustradio en de televisiebeelden laten zien hoeveel werk er achter de stemmen uit de luidspreker schuilging.

ON4AXA/MM verdient een plaats in de herinnering als Belgisch zeeavontuur én als radioamateurverhaal. Het gaat over een moeilijke oversteek, over mensen die tijd maakten om te luisteren, en over een verbinding die nog voor het begin van de werkdag een kamer op Long Island bereikte.

Heb je een vraag of wil je meetresultaten delen? Contacteer RF.Guru.

Vond je dit nuttig? Steun mijn artikels en experimenten: Trakteer me op een koffie.